DOC ED CARES

Lord have mercy!

PILIPINAS KAPAG NAWALA ANG FACEBOOK
Ni Doc Ed Monares

Isang umaga, paggising ng Pilipinas, wala nang Facebook.

Wala.

Patay.

Gone.

Finish.

Waray na.

Awanen.

Wala gid.

Mayo na.

E mu na.

Nada.

At sa loob lamang ng limang minuto, nagkaroon ng pambansang emergency.

“Ma! Wala akong Facebook!”

“Ano?! I-restart mo ang Wi-Fi!”

“Na-restart ko na!”

“Patayin mo ang cellphone!”

“Ginawa ko na!”

“Tumawag ka sa PLDT!”

“Ma… buong mundo daw.”

Tahimik ang nanay.

Pagkaraan ng sampung segundo:

“Anak… paano na natin malalaman kung sino ang may birthday?”

Doon nagsimula ang tunay na krisis.

Sa Maynila, may mga taong biglang nawalan ng dahilan para kunan ng litrato ang kape.

Sa Cebu:

“Unsaon na man ni? Nikaon ko’g lechon, wala gyud koy ma-post!”

Sa Iloilo:

“Sus, kanami sang pagkaon, pero wala sang heart react. Daw indi man kompleto.”

Sa Ilocos:

“Ay apo, napintas ti sunset! Ngem awan ti pag-post-an.”

Sa Samar:

“Maupay man an adlaw, pero hin-o man an makakakita?”

Sa Pampanga:

“Kalagu ning lutu ku, pero nung alang Facebook, makananu la reng aliwa a makanyan ing inggit?”

Sa Bicol:

“Marhay an bakasyon, pero mayo man makakaalam na nagbakasyon ako!”

At doon napagtanto ng sambayanang Pilipino:

Hindi pala sapat na masarap ang pagkain.

Kailangan may ibang taong makakita.

⸻

Pinak**alaking tinamaan ang mga pulitiko.

Unang araw pa lang, isang alkalde ang nagtanim ng puno.

Walang photographer.

Walang drone.

Walang tarpaulin.

Walang caption na:

“Another milestone under the transformative leadership of our beloved Mayor.”

Tinitigan niya ang puno.

Tinitigan siya ng puno.

“Sir,” sabi ng staff, “tuloy pa rin po ba?”

“Walang Facebook?”

“Wala po.”

“Eh… para saan pa?”

Sa isang probinsya, namigay ng dalawang wheelchair ang isang opisyal.

Dati, may labindalawang photographer.

Ngayon, dalawa lang ang wheelchair.

Walang camera.

Biglang nalito ang buong opisina.

“Sir, ibibigay pa rin natin?”

“May beneficiary ba?”

“Opo.”

“May media?”

“Wala.”

Mahabang katahimikan.

“Pag-isipan muna natin.”

⸻

Nawala rin ang mga official pages.

Kaya biglang wala nang:

CONGRATULATIONS, MAYOR!

dahil dumalo sa meeting.

CONGRATULATIONS, MAYOR!

dahil pumirma ng papel.

CONGRATULATIONS, MAYOR!

dahil pumasok sa opisina.

CONGRATULATIONS, MAYOR!

dahil huminga.

Sa unang pagkakataon, kinailangan ng mga tao na itanong:

“Ano ba talaga ang nagawa?”

Nakakatakot na tanong iyon.

⸻

Mas malala ang nangyari sa mga social media warrior.

Alas-singko ng umaga, nakahanda na si Junjun.

Tatlong cellphone.

Dalawang dummy account.

Isang power bank.

At dalawampu’t pitong prepared comments:

“Solid Mayor!”

“Best mayor ever!”

“Yan ang tunay na serbisyo!”

“Mga bashers, inggit lang kayo!”

“Move on na!”

“May resibo ba kayo?”

“Fake news!”

“God bless Mayor!”

Pero walang Facebook.

Umiyak si Junjun.

“Boss, saan ko ipo-post?”

“Hindi ko alam.”

“Boss… employed pa ba ako?”

Doon niya unang naramdaman ang tunay na unemployment.

⸻

Nahirapan din ang mga Marites.

Sa barangay, nagtipon sila sa tindahan.

“Ano na?”

“Ano raw?”

“May hiwalayan daw.”

“Kanino?”

“Hindi ko alam.”

“May screenshot?”

“Wala.”

“May source?”

“Pinsan ng kumare ng hipag ng kapitbahay ng driver ng kaibigan ko.”

“Ay, reliable.”

At doon napatunayan ng siyensya:

Hindi kailangan ng Facebook para mabuhay ang tsismis.

Ang tsismis ay renewable energy.

Kahit brownout, gumagana.

Kahit walang internet, kumakalat.

Kahit walang ebidensiya, mas mabilis.

⸻

Sa Visayas, may isang lola na nagsabi:

“Sus, sauna wala man mi Facebook. Buhi man mi.”

Sagot ng apo:

“Lola, paano kayo nag-stalk noon?”

“Simba.”

“Ha?”

“Makadto ka simbahan. Didto makita nimo tanan.”

Sa Samar naman:

“Hadto, diri kinahanglan internet. Lingkod ka la ha gawas. Maaram ka na han bug-os nga barangay.”

Sa Ilocos:

“Idi, ti Facebook mi ket ti tindahan.”

Sa Pampanga:

“Ing news feed mi dati? Ding kapitbahay.”

Sa Iloilo:

“Ang notification? Ang tingog sang silingan: ‘Hoy, nabatian mo na?’”

At sa Pilipinas, ang pinak**atandang social network pala ay hindi Silicon Valley.

Ito ay bakod.

⸻

Nawala rin ang “Seen.”

At biglang nagkaroon ng kapayapaan sa relasyon.

Wala nang:

“Na-seen mo ako 8:42 PM.”

“Pero nag-online ka 8:45.”

“Bakit hindi ka sumagot?”

“Kanino ka nagre-reply?”

“Bakit active ka?”

“Bakit naka-heart react ka kay Jenny?”

“Sinong Jenny?”

At dahil walang Messenger, napilitan ang magkasintahan na mag-usap nang personal.

Pagkatapos ng dalawampung minuto, marami ang nag-break.

Hindi dahil sa Facebook.

Dahil ngayon lang pala talaga sila nag-usap.

⸻

Nawala rin ang inspirational posts.

Wala nang:

“Stay humble.”

mula sa taong galit kapag hindi tinatawag na “Boss.”

Wala nang:

“Choose kindness.”

mula sa taong may tatlong dummy account na nanlalait.

Wala nang:

“God sees everything.”

na naka-post limang minuto matapos mangutang at hindi magbayad.

Wala nang:

“Family is everything.”

mula sa taong hindi kinakausap ang sariling kapatid dahil sa lupa.

At wala nang:

“No to toxic people.”

dahil minsan, dear reader—

ikaw pala ang toxic people.

⸻

Nahirapan din ang mga relihiyoso.

Hindi na puwedeng i-post:

“PRAYING 🙏🙏🙏”

Kaya nang sabihin ng kapitbahay:

“Nasa ospital si Nanay.”

Walang heart react.

Walang care react.

Walang “sending prayers.”

Napatingin ang tao sa sapatos niya.

“At ano’ng gagawin natin?”

“Puntahan natin.”

At iyon ang problema sa tunay na pagmamahal:

Kailangan mong tumayo.

Magbihis.

Maglakad.

Magdala ng pagkain.

Umupo sa tabi ng k**a.

Minsan, kailangan mo pang gumastos.

Mas madali sana ang emoji.

⸻

May namatay.

Walang black profile picture.

Walang candle emoji.

Walang mahabang tribute na ang huling pagkikita pala nila ay 2017.

Kaya pumunta ang mga tao sa lamay.

Doon nila nakita ang isa’t isa.

“Uy, tumaba ka.”

“Ikaw rin.”

“Kamusta na?”

“Eto, buhay pa.”

At habang umiinom ng kape sa ilalim ng puting tolda, may nagsabi:

“Sayang. Sana nadalaw natin siya noong buhay pa.”

Tahimik ang lahat.

Walang react button para sa ganoong pangungusap.

⸻

Sa mga pamilya, nangyari ang imposible.

Sa hapag-kainan:

“Anak.”

“Ano po?”

“Kumusta ka?”

Napatingin ang bata.

Hindi niya alam ang sagot.

Matagal na panahon na pala mula nang may nagtanong nang hindi sinusundan ng:

“May assignment ka na?”

“Anong grade mo?”

“Bakit mababa?”

Kaya sinabi niya:

“Pagod po ako.”

At sa unang pagkakataon, narinig siya.

⸻

Sa isang baryo sa Mindanao, may matandang nagsabi sa apo:

“Anak, antes, cuando quiere kita conversa, conversa kita de verdad.”

Sa Sulu, may nagsabi:

“Magsukul tuud ha pagkita natun.”

Sa Marawi, sa Cotabato, sa Zamboanga, sa mga isla at kabundukan, pareho ang natuklasan ng mga tao kahit iba-iba ang salita:

Masarap pala ang presensiya.

Hindi signal.

Hindi data.

Presensiya.

⸻

Pero huwag tayong magkunwari.

Hindi rin naging perpekto ang mundo.

Nang mawala ang Facebook, maraming OFW ang nalungkot.

Hindi na agad nakita ni Nanay sa Riyadh ang graduation ng anak niya sa Leyte.

Hindi na nakapag-video call si Tatay mula sa barko.

Hindi na madaling nakapag-fundraising para sa batang kailangang maoperahan.

Hindi na mabilis kumalat ang balita kapag may bagyo, lindol, sunog o nawawalang tao.

May mga negosyo ring humina.

May mga artistang nawalan ng audience.

May mga komunidad na nawalan ng tulay.

At doon naunawaan ng Pilipinas na hindi naman demonyo ang teknolohiya.

Hindi kasalanan ng martilyo kung ipinukpok mo sa sarili mong ulo.

⸻

Ang problema pala ay hindi Facebook.

Ang problema ay noong ginawa nating sukatan ng pagkatao ang reaction.

Noong ang like ay naging pagmamahal.

Ang share ay naging paninindigan.

Ang viral ay naging katotohanan.

Ang followers ay naging pagkakaibigan.

At ang visibility ay naging halaga ng tao.

Unti-unti nating nakalimutan:

Hindi porke’t maraming nakakita, mahalaga.

Hindi porke’t maraming nag-like, tama.

Hindi porke’t trending, totoo.

At hindi porke’t tahimik, walang ginagawa.

⸻

Pagkalipas ng isang buwan, kakaiba na ang Pilipinas.

Ang mga kandidato ay napilitang kumatok sa bahay.

“Magandang araw po. Ako si—”

“Alam namin kung sino ka. Ano ang plataporma mo?”

Nanlamig ang kandidato.

“Plataporma?”

“Oo.”

“Wala po bang TikTok dance muna?”

“Wala.”

“Motorcade?”

“Wala.”

“Jingle?”

“Pwede. Pero pagkatapos, sagutin mo ang tanong.”

Muntik nang umatras ang kandidato.

⸻

At isang gabi, habang nakaupo ang isang pamilya sa labas ng kanilang bahay, may batang tumingala.

“Papa.”

“O?”

“Ang daming bituin.”

Tumawa ang ama.

“Matagal na ’yan diyan.”

“Ngayon ko lang nakita.”

Sa tabi nila, may lola na nakangiti.

“Anak, ang mundo hindi nagsimula sa screen.”

Humangin.

May tumahol na aso.

May nagkantahan sa kabilang bahay.

May amoy ng pritong isda.

May kapitbahay na sumigaw:

“Hoy! Kape!”

At sumagot ang isa:

“Sige!”

Walang event invite.

Walang group chat.

Walang location pin.

Pumunta lang sila.

⸻

At marahil iyon ang pinaka-nakakainis na katotohanan sa lahat:

Noong nawala ang social media, hindi naman nawala ang mundo.

Nandoon pa rin ang dagat.

Nandoon pa rin ang bundok.

Nandoon pa rin ang araw.

Nandoon pa rin ang kaibigan mong matagal mo nang hindi kinakausap.

Nandoon pa rin ang nanay mong tumatanda habang busy kang mag-scroll.

Nandoon pa rin ang anak mong naghihintay na tingnan mo siya—hindi ang litrato niya.

Nandoon pa rin ang asawa mong katabi mo ngunit minsan ay mas malayo pa kaysa sa isang taong limang libong kilometro ang layo.

Nandoon pa rin ang buhay.

Hindi lang natin napapansin.

Busy tayo sa pagpo-post tungkol dito.

Kaya kung isang araw ay talagang mawala ang Facebook, Instagram, TikTok, X at lahat ng kanilang pinsan—

baka mag-panic tayo.

Baka malungkot tayo.

Baka mainip tayo.

Pero pagkatapos ng ilang araw, maaaring may kumatok sa pinto.

“Uy, kumusta?”

At sasagot tayo sa iba’t ibang wika ng ating mga isla:

“Mabuti.”

“Maayo.”

“Maupay.”

“Marhay.”

“Mayap.”

“Naimbag.”

“Maayo gid.”

“Bien.”

At marahil, sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi iyon magiging status update.

Magiging tunay na sagot.

Dahil ang Pilipinas bago naging online ay isa nang malaking social network.

May pamilya.

May kapitbahay.

May barangay.

May plaza.

May simbahan.

May sari-sari store.

May kantahan.

May kwentuhan.

May tawanan.

May iyakan.

At higit sa lahat—

may tao.

At baka iyon ang kailangan nating maalala bago pa tuluyang dumating ang araw na mayroon tayong limang libong “friends”—

pero wala nang isang taong makatok natin kapag kailangan natin ng yakap.

LAWYERS IN GOVERNMENT

Lawyers are indispensable in government, but they are advisers—not substitutes for public officials, administrators, technical experts, accountants, engineers, planners, or the law itself. The appointment of lawyers to government positions should be based on the actual requirements of the office, competence, integrity, and public interest—not on the mistaken belief that every administrative problem is primarily a legal problem.

There is also a danger in what may be called the “legalization of governance”—the tendency to convert every policy question into a question of whether a lawyer can find a legal justification for it. Something may be technically defensible yet still be administratively unsound, fiscally irresponsible, ethically questionable, procedurally defective, or contrary to the spirit of public service.

A responsible elected official should therefore ask more than:

“Legal ba ito?”

Ask also:

“Tama ba ito? Makatarungan ba? May sapat bang proseso at ebidensya? May conflict of interest ba? Makabubuti ba sa publiko? At kaya ba nating ipagtanggol ito hindi lamang sa korte, kundi sa harap ng taumbayan?”

A lawyer’s opinion is advice, not immunity. An elected official cannot escape accountability by saying, “I acted upon the advice of counsel,” especially when the act is plainly irregular, unethical, or contrary to law.

Good governance requires law + competent administration + ethics + evidence + transparency + accountability.

The best public official does not use lawyers to justify decisions already made. He or she uses legal counsel to ensure that good decisions remain within the Constitution, the law, and the public interest.

Ano opinyon at paninindigan nyo dito?

Kapag mabigat ang buhay, tandaan: hindi ka nag-iisang lumalaban.