Eral Dent

Ortodoncia është degë e stomatologjisë e cila merret me studimin e rritjes së dhëmbëve, nofullave dhe fytyrës dhe me studimin dhe trajtimin e malokluzioneve (dhëmbëve të shtrembërt-kafshimeve të çrregullta).
Fjala Ortodonci ka origjinë Greke, nga fjalët ortos-drejtë ose i/e rregullt dhe nga fjala odus- dhëmb. Malokluzionet mund të paraqiten për arsye gjenetike, ose te shkaktohen nga faktorët e jashtëm. Ato mund të manifestohen si çrregullim i radhitjes së dhëmbëve, disproporcion i dhëmbëve ose/dhe i nofullave, diskrepancë e raporteve ndërnofullore etj.

PËR FËMIJË DHE TË RRITUR
Ortodoncia për fëmijë:

Më së miri është që fëmijët të vizitohen te ortodonti në moshën 7 vjeçare, në mënyrë që të ai të japë mendim për trajtimit ortodontik. Molarët e parë të përhershëm (dhëmballa e parë) dhe incizivët (4 dhëmbët e përparmë) zakonisht kanë dalë deri në këtë moshë dhe mundësojnë vlerësimin e problemeve eventuale. Kur trajtimi fillohet herët, ortodonti mund të orientojë rritjen e nofullave dhe daljen e dhëmbëve të përhershëm. Trajtimi i hershëm mund ta rregullojë gjerësinë e harkut të sipërm dhe të poshtëm, mund të krijojë hapësire për dhëmbët e përhershëm, mund ta eliminoje nevojën për ekstrakcionin (nxjerrjen) e dhëmbëve të përhershëm, mund ta reduktojë shansën e impakcionit (kur dhëmbët mbeten në nofull- nuk dalin), të korrigjojë thithjen e gishtit/gishtërinjëve dhe të eliminojë gëlltitjen anormale, ose problemet në të folur. Me fjalë të tjera, trajtimet e hershme mund të eliminojnë, ose lehtësojne trajtimet në të ardhmen.

Fëmijët rriten shpejt dhe mund të përfitojnë shumë nga trajtimet ortodontike me ndihmën e aparateve të cilat e orientojnë rritjen e nofullave. Kështu, mund të krijohet një bazë e mirë, e cila siguron hapësirë adekuate për të gjithë dhëmbët e përhershëm. Kjo mund të parandalojë ekstrakcionin(nxjerrjen) e dhëmbëve të përhershëm dhe mund të korigjojë dendësinë dhe/ose procedurat kirurgjike. Nëse këto situate lihen të patrajtuara deri në momentin e daljes së dhëmbëve të përhershem, mund të ketë si pasojë diskrepancë aq të madhe të nofullave sa që edhe me terapi fikse mund të jetë vështire të arrihet rezultat ideal.

Trajtimet ortodontike mund të aplikohen në çdo moshë. Të rriturit e çmojnë edhe më shumë buzëqeshjen e bukur. Një në pesë pacientë në ortodonci është mbi 21 vjeç. Operacionet kirurgjike të nofullave janë të nevojshme më shpesh te të rriturit, për arsye se nofullat e tyre e kanë përfunduar rritjen. Të rriturit poashtu mund të kenë përjetuar ndonjë dëmtim, ose humbje të dhëmbëve dhe strukturës kockore e cila i rrethon dhe mund të kenë nevojë për trajtim parodontologjik (për mishin e dhëmbëve) para, gjatë dhe/ose pas trajtimit ortodontik. Humbja e kockës mund të kufizojë gjithashtu sasinë dhe drejtimin e levizjes së dëshiruar të dhëmbëve.
Një rol tjetër shumë i cmuar është trajtimin ortodontik ndihmës në rastin e pacienteve të protetikës. Këto lloj trajtimesh pregatisin (forcojnë) dhëmbët për konstrukcione protetike.

Dosja me të dhëna ortodontike është e nevojshme për ta përcaktuar llojin e trajtimit, aparatet të cilat do të përdoren, kohëzgjatjen e trajtimit dhe frekuencen e vizitave. Të dhënat përfshijnë: modelet e dhëmbëve, rendgenin e nofullava dhe dhëmbëve-Ortopanin dhe fotografite. Në raste të veçanta është i nevojshëm edhe Cefalogrami (rendgeni i kokës, kryesisht në profil).

Kariesi dentare.Si mund ta parandalojme kariesin?

Kariesi i dhëmbëve(prishja e dhëmbëve) është sëmundja më e shpeshtë në botë . Është një sëmundje e indeve të forta të dhëmbit dhe shkaktohet nga bakteriet. Infeksioni bakterial përparon dhe dëmton strukturen e fort të dhëmbit si zmaltin, dentinën cementin deri sa ato të shkatërrohen dhe të njihen me emrin karies.
Në mënyre që të formohen kavitete karioze nevoitet bashkveprimi I katër faktorëve të ndryshëm ;
-Bakteriet -Predispozita individuale -Karbonhidratet -Koha

Faktori më I rëndësishëm në prishjen e dhëmbëve është prania e bakterieve në gojë e cila është e pa evidentueshme.Ndër bakteret kryesor qe është përgjegjës për prishjen e dhëmbëve permendim Streptokokun mutans dhe Laktobacilin. Këto bakterie ushqehen me karbonhidratet e depozituara në sipërfaqen e dhëmbit dhe prodhojnë acide si acid laktik që duke ulur pH e gojës shkaktojn demiralizimin e indeve të forta të dhëmbit. Demineralizimi I strukturës së dhëmbit bën që ajo të dobësohet dhe të shkatërrohet, si rrjedhoje formohen kavitete në sipërfaqen e tyre.
Predispozita individuale do të thotë qe një person mund të ketë një strukturë të caktuar anatomike të dhëmbit ,si fisura të thella të dhëmbit qe favorizojne grumbullimin e mbetjeve ushqimore . Kjo ben që bakteriet të kenë më të lehtë të shumohen prandaj ky person është më I predispozuar për tiu prishur dhëmbët. Gjithashtu një person që vuan nga semundje sistemike kronike që shkakton pakësim të prodhimit të pështymës është më lehtë I prekshëm nga kariesi .
Karbohidratet janë të tipeve të ndryshme dhe jo të gjitha llojet mund të fermentohen nga bakteriet . karbonhidrati I preferuar prej tyre është glukoza , fruktoz dhe saharozë(sheqeri I tavolinës ). Një diet me sasi të vogël saharoze mund të parandalojë formimin e kaviteteve tek dhëmbët .
Koha gjatë të cilës dhëmbët janë të ekspozuar ndaj mjedisit acid ndikon në zhvillimin e kariesit .Procesi karioz fillon në pak dite por kjo nuk do të thot që procesi karioz krijohet brenda natës. Duhet kohë që bakteriet të kolonizojnë dhe të mundin mekanizmat mbrojtës të trupit.
Procesi karioz formon kavitete që ekspozojnë tubulat dentinale ose indet e pulpës duke shkaktuar dhimbjen e dhembit që mund të marri vlerat nga 1-10 në varësi të tthellësis së kavitetit.
Nëse kaviteti ndodhet vetëm në zmalt ndodh ekspozimi I tubulave dentinale që shkakton sensibilizim të dhëmbit dhe atëherë fillojmë të ndjejmë nëse përdorim ushqime apo pije të ftohta ose të nxehta . Kjo lloj ndjeshmërie ndalon menjëherë sapo largojmë burimin e të ftohtit.
Nëse kaviteti ka përparuar në dentinë atëherë ndjeshmëria vazhdon për pak sekonda edhe pasi e kemi larguar burimin e të ftohtit , dhe dhimbja mund të jetë shumë e fort nëse kaviteteti është shumë I madh.
Nëse kaviteti kalon dhe shtresën dentinale atëherë pulpa ekspozohet ndaj bakterieve dhe agjentëve të tjerë duke krijuar dhe emergjenca të rëndësishme dentare. Nëse nuk mjekohet dhëmbi në këtë fazë atehere pulpa mund të shkojë në nekrozë vetvetiu dhe të formohet abces. Gjithashtu kavitete shumë të thella mund të cijnë në fraktura të dhëmbit të cilat mundtë cojnë deri në heqien e dhëmbit.
Mjekimi I kariesit varet nga madhësia e kavitetit. Procesi I demineralizimit të dhëmbëve fillon perafërsisht 12 orë pas larjes së dhëmbëve dhe ne këtë kohë është një process I kthyeshëm .Nëse është vetëm në hapat e parë disa studime kanë treguar që edhe përdorimi I pastave me fluor mund të rimineralizoj indet e dhëmbit. Në varësi të madhësis së kavitetit këto janë dhe disa alternativa për mjekimin e tyre:
-Nëse është formuar kaviteti por ende është I vogël atëherë është e nevojshme të kurohet nga dentist, I cili me anë të materialeve të ndryshme të heq indet e dëmtuar të dhëmbit dhe ti zëvendësojë ato me mbushjen.
-Nëse tek I njëjti dhëmb ka disa kavitete atëherë mbushja vetëm me material nga dentist ndoshta nuk është e mjaftueshme .Në të tilla raste mund të jetë e këshillueshme edhe veshja e dhëmbit me këllëf.
Nëse kariesi ka përparuar në thellësi të dhëmbit shumë pranë ose deri në pulpë atëherë mjekut mund ti duhet ta devitalizoje (heq nervin) për të parandaluar abcese në të ardhmen. Dhe gjithashtu në këtë rast mund të jetë e nevojshme që pas trajtimit dhëmbi të vishet me këllëf.
-Nëse kariesi ka shkaterruar pjesën më të madhe të dhëmbit ose ka përparuar deri në rrënjë atëherë dentist mund tiu këshillojë heqien e dhëmbit dhe zëvendësimin e tij me një urë apo me implant.
Masat parandaluese Për prishjen e dhëmbëve janë :
Higjena e mirë e gojës dhe ndryshimet në dietë. Larja e dhëmbëve pas cdo vakti është shumë e rendësishme. Të paktën 3 herë në ditë pasa vakteve kryesore por shpesh për motive pune është e pamundur larja e dhëmbëve, në të tilla raste përtypja e camcakëzave rrit prodhimin e pështymës e cila redukton pH acid duke parandaluar kështu demineralizimin e indeve të fort të dhëmbit.Shumë e rëndësishme është që para se të flini ti kushtoni shumë kujdes larjes së dhëmbëve të paktën 3 min ,sepse gjatë natës prodhimi I pështymës reduktohet duke lehtësuar kolonizimin nga bakteret.Për të evituar kariesin ndërmjet dhëmbëve duhet të përdorni fillin interdentar.
Shmangia e konsumimit të ushqimeve që përmbajnë karbohidrate gjatë gjithë ditës parandalon gjithashtu formimin e kariesit. Ju duhet të evitoni ushqimet që ngjiten si karamelet ose të hani gjatë gjith kohës ushqime me sheqerna apo pije me sheqer si coca-cola sidomos nëse nuk keni mundësi të lani dhëmbët .
Bëni kontrolle të regullta për të parandaluar dhe mjekuar kariesin.

DHEMBALLET E PJEKURISE.
Dhemballet e pjekurise jane kater molaret e fundit qe dalin si rregull ne pjesen e pasme te harkut dentar. Ne cdo ane te gojes, ka nje dhemballe pjekurie lart dhe poshte. Ato nuk dalin deri sa nje person arrin moshen 19-20 vjecare, por nuk perjashtohet rasti qe nuk dalin fare. Kur dhemballet e pjekurise fillojne te dalin, zakonisht nuk ka vend te mjaftueshem qe ato te dalin te rregullta, keshtu qe ato dalin keq, ose ndalojne erupsionin ne nje faze te caktuar dhe ngecin duke cuar ne prishje dhe infeksion.
Dhimbja
Mund te dalloni qartesisht dhembjen qe ju shkakton dhemballa e pjekurise, sidomos kur ajo nuk ka dale plotesisht. Kjo dhembje ndodh kur goja eshte bosh dhe mund te perkeqesohet kur pertypni ushqim ose kur lengje te ftohta ose te nxehta kalojne mbi dhemballe.
Demtimi i mukozave orale
Nese gingiva qe rrethon dhembin eshte e kuqe, e enjtur ose shpesh gjakoset, ose nese dhemb, kjo nenkupton qe dhemballa ka ngecur dhe nuk mund te dale ne siperfaqe. Ky lloj irritimi mund ti ndodhe gjithe gojes si nje pergjigje autonome por zakonisht eshte me i rende ne pjesen e pasme te gojes.
Infeksioni
Nese dhemballet e pjekurise nuk dalin plotesish, ato mund te lene nje hapesire ne vendin ku dalin. Me pas bakteret mund te infektojne vendin e daljes dhe te shkaktojne ate qe ne dentistri quhet perikoronarit. Kur ky infeksion ndodh, ju mund te keni dhembje te asaj zone, arome te rende te gojes, shije te keqe deri edhe ne dhimbje koke.
Dhembet e dale keq
Dhemballete pjekurise duhet te dalin ne vije te drejte njelloj si dhembet e tjere. Gjithsesi, ata mund te dueht te hiqen nese dalin en kende me parregullsi. Nese dhemballa del ne drejtim te gabuar ajo detyrimisht duhet te hiqt nepermjet kirurgjise orale. Te lejoni qe dhembi te dale ne drejtim te gabuar mund te shkaktoje demtime per dhembet rrethues. Ju mund ta dalloni fare lehet nese dhemballet e pjekurise po dalin ne drejtimin duke perdorur majen e gjuhes ose te gishtave.
Krijimi i cisteve
Ndonjehere grumbullohen lengje ose formohen ato qe quhen ciste ne zonen ku eshte duke dale dhemballa e pjekurise. Kjo mund te ndodhe kur dhembi nuk ka dale plotesisht ose edhe perpara se ai te filloje te dalle. Dhemballa duhet te hiqe edhe sikur te mos kete dale ende nese ky cist shfaqet, pasi mund te demtoje ne menyre te perhereshme kocken e nofulles ose rrenjet e dhembeve fqinje.

Lëngjet dhe pijet energjike dëmtojnë dhëmbët!
Sipas stomatologëve, pijet sportive dhe lëngjet e pemëve nga përbërës citrikë prishin dhëmbët. Thartira që përmbajnë këto pije dëmton zmaltin e dhëmbëve, andaj shkakton rënien e tërë dhëmbëve.
Jemi të vetëdijshëm për ndikimin e sheqerit te dhëmbët, mirëpo krejtësisht e harrojmë thartirën. Kariesi shkaktohet kur bakteri përzihet me sheqerin, gjë që e shkakton prishjen e dhëmbëve. Erozioni shkaktohet kur ato bashkohen me mineralet e dhëmbit, thonë ekspertët. Ata thonë se erozioni është shumë më i rrezikshëm se rënia e dhëmbit, sepse ndikon te të gjithë dhëmbët përnjëherë. Ai shkakton ndjeshmëri, ndryshim të ngjyrës dhe çarje të dhëmbëve. Te rastet më të rënda të erozionit është e nevojshme të vendosen kurora, madje edhe proteza dhëmbësh.