Shamshad Zadran

د جمهوري نظام والي حلیم فدایي د طالبانو امر بالمعروف وزیر خالد حنفي وروستیو څرګندونو ته چې ویلي یې وو په الهي شریعت کې عقل، مطالعه او څېړنه ځای نه لري او انسان يواځې په «وکړه» او «مه کړه» مکلف دی، ليکلي چې ملاصاحبه؛ اسلام د بې عقلانو دین نه دی.

فدایي لیکلي چې د قران کریم د امر او نهې اصل هدف د انسان د عقل، ادراک او تدبر روزل دي، نه د هغو تعطیلول.

نوموړي زیاته کړې که د دین مفهوم یواځې په امر او منع کې خلاصه شي، نو دا ډول سلوک له حیواناتو سره مناسب دی، ځکه انسان الله تعالی د عقل، فهم او اختیار خاوند پیدا کړی او همدا عقل د تکلیف او انساني کرامت اساسي معیار دی.

نوموړي د خپلو خبرو د پخلي لپاره ګڼو قراني ایتونو، د اسلامي فقهې څلورو اساسي سرچینو (قران، حدیث، اجماع، قیاس) او حنفي فقه کې «مصالح مرسله» استدلال ته اشاره کړې ده.

د فدایي په وینا، قیاس او مصالح مرسله ټول د بشري عقل، تجربې او اجتهاد محصول دي او د عقل ردول په حقیقت کې د دغو ټولنیزو او فقهي اصولو له منځه وړل دي.

حلیم فدایي خبرداری ورکړی چې د يوه وزیر له خوا د عقل، مطالعې او تحقیق نفي کول د اسلام له علمي او تمدني روحیې سره جفا ده.

نوموړي ټینګار کړی چې د اسلام لپاره تر ټولو لوی خطر هغه مهال رامنځته کېږي چې د وحې او الهي شریعت پر ځای د افرادو شخصي افکار او جهل د دین په نوم پر ولس وتپل شي.

| | | | |

د پروفیسور جیانګ ژوئقین وړاندوینې؛ نړۍ د کوم ستر بدلون پر لور روانه ده؟

په داسې وخت کې چې نړۍ له جګړو، اقتصادي سیالیو، د زبرځواکونو له مخامخ کېدو او د نړیوال نظم له ژورو بدلونونو سره مخ ده، د چینایي-کاناډایي شنونکي پروفیسور جیانګ ژوئقین (Jiang Xueqin) نوم د نړیوالو سیاسي بحثونو په یوه بحث‌پارونکي نوم بدل شوی دی.

جیانګ د Predictive History تر عنوان لاندې د تاریخ، ستراتیژۍ، نړیوالو اړیکو او Game Theory یا د لوبو د تیورۍ په کارولو هڅه کوي چې د دولتونو راتلونکي احتمالي اقدامات تحلیل کړي.

هغه ځان د غیبي راتلونکي ویونکي په توګه نه، بلکې د تاریخي نمونو، د قدرت د توازن، اقتصادي ګټو او د سیالو هېوادونو د احتمالي تصمیمونو د تحلیل له لارې د راتلونکو سناریوګانو شنونکی وړاندې کوي.

ولې د جیانګ وړاندوینو نړیوال پام ځان ته اړولی؟

د هغه د شهرت تر ټولو مهم لامل د ۲۰۲۴ کال هغه تحلیلونه دي چې وروسته یې ځینې برخې له واقعي سیاسي تحولاتو سره برابرې شوې.

هغه وړاندوینه کړې وه چې ډونالډ ټرمپ به بېرته واک ته راشي او د امریکا او ایران ترمنځ به شخړه د مستقیم پوځي تقابل تر کچې ورسېږي.

همدارنګه یې استدلال کاوه چې له ایران سره یوه اوږده جګړه به د امریکا لپاره ساده پوځي بریا نه وي، بلکې واشنګټن به له ستراتیژیکو، اقتصادي او پوځي ستونزو سره مخ کړي.

همدا وړاندوینې د دې سبب شوې چې د هغه پخوانۍ ویناوې او درسونه په ۲۰۲۶ کال کې یو ځل بیا په پراخه کچه د نړیوالو رسنیو او ټولنیزو شبکو د بحث موضوع وګرځي.

خو یوه مهمه خبره باید هېره نه شي: د هغه هره وړاندوینه سمه نه ده ثابته شوې او د راتلونکي په اړه یې ډېری سناریوګانې لا هم یوازې وړاندوینې دي.

۱ ـ ټرمپ او د ۲۰۲۸ کال حیرانوونکی سناریو

د جیانګ له تر ټولو جنجالي تحلیلونو څخه یو د امریکا د ۲۰۲۸ کال له ولسمشرۍ ټاکنو سره تړاو لري.

هغه احتمال مطرح کړی چې ډونالډ ټرمپ ښايي د امریکا په راتلونکي سیاسي جوړښت کې د درېیم ځل لپاره هم د واک د ساتلو یا بېرته ترلاسه کولو هڅه وکړي.

دا سناریو له یوه ستر قانوني خنډ سره مخ ده؛ ځکه د امریکا د اساسي قانون ۲۲م تعدیل یو کس له دوه ځله څخه زیات د ولسمشر په توګه له ټاکل کېدو منع کوي.

له همدې امله، د ټرمپ د درېیمې دورې موضوع باید د یوې تثبیت شوې راتلونکې پېښې په توګه ونه ګڼل شي. دا د جیانګ له خوا مطرح شوی یو سیاسي سناریو دی چې عملي کېدل به یې له جدي اساسي، حقوقي او سیاسي خنډونو سره مخ وي.

۲ ـ د امریکا او ایران شخړه ښايي ژر پای ته ونه رسېږي

جیانګ استدلال کوي چې د واشنګټن او تهران تقابل یوازې یوه لنډمهاله جګړه نه ده، بلکې د منځني ختیځ د قدرت له پراخې سیالۍ سره تړلی دی.

د هغه په تحلیل کې، یوازې هوايي بریدونه د ایران د سیاسي او پوځي جوړښت د ماتولو لپاره کافي نه دي. هغه اټکل کوي چې که جګړه پراخه شي، د امریکا پوځي اډې، اسرائیل، د سیمې متحدین، د هرمز تنګی او نړیوال انرژي بازارونه ټول اغېزمنېدای شي.

د جګړې اوږدېدل به نه یوازې د ایران او امریکا لپاره، بلکې د نړیوال اقتصاد، د تېلو د بیو، سوداګریزو لارو او د منځني ختیځ د امنیت لپاره هم ژورې پایلې ولري.

۳ ـ اسرائیل، الاقصی او د «درېیم معبد» جنجالي وړاندوینه

د جیانګ یوه تر ټولو حساسې او جنجالي وړاندوینه د بیت‌المقدس له راتلونکي سره تړاو لري.

هغه داسې سناریو وړاندې کړې چې له مخې یې په اسرائیل کې ځینې مذهبي او سیاسي جریانونه ښايي د یهودانو د درېیم معبد (Third Temple) د جوړولو لپاره هڅې لا پسې پراخې کړي.

جیانګ حتی د داسې یوه راتلونکي احتمال مطرح کړی چې پکې د الاقصی جومات وضعیت په خطر کې واقع شي او د سیمې شخړه په یوه پراخه مذهبي او جیوپولیټیکه جګړه بدله شي.

دا باید په څرګنده وویل شي چې دا د جیانګ وړاندوینه ده، نه یوه تثبیت شوې دولتي پرېکړه یا حتمي راتلونکې پېښه.

خو که د بیت‌المقدس د مقدسو ځایونو په موجود وضعیت کې بنسټیز بدلون رامنځته شي، د هغه اغېزې به یوازې پر فلسطین او اسرائیل محدودې نه وي؛ بلکې د اسلامي نړۍ او پراخ منځني ختیځ لپاره به خورا حساسې پایلې ولري.

۴ ـ روسیه او ناټو؛ د اروپا د امنیت راتلونکی

د روسیې او ناټو اړیکې لا له وړاندې د اوکراین د جګړې له امله د سړې جګړې له پای وروسته تر ټولو خطرناک پړاو ته رسېدلې دي.

د جیانګ د تحلیل له مخې، که په اوکراین کې د جګړې لپاره یو دوامدار سیاسي جوړجاړی رامنځته نه شي، د روسیې او لوېدیځ ترمنځ پوځي، اقتصادي او امنیتي سیالي لا پسې ژورېدای شي.

اصلي خطر دا دی چې یوه سیمه‌ییزه محاسباتي تېروتنه، تصادفي پوځي پېښه یا د جګړې پراخېدل د روسیې او ناټو د مستقیم تقابل خطر زیات کړي.

۵ ـ تایوان؛ د چین او امریکا ترمنځ تر ټولو خطرناکه نقطه

جیانګ تایوان د راتلونکو نړیوالو کړکېچونو له مهمو مرکزونو څخه ګڼي.

چین تایوان د خپلې خاورې برخه ګڼي، په داسې حال کې چې امریکا د تایوان له دفاعي وړتیاوو سره پراخې اړیکې لري.

که د تایوان پر سر کړکېچ پوځي بڼه غوره کړي، موضوع به یوازې چین، تایوان او امریکا پورې محدوده پاتې نه شي.

جاپان به هم په دې معادله کې مهم رول ولري؛ ځکه د جاپان امنیت، سمندري سوداګري او اقتصادي ثبات د ختیځې اسیا له امنیت سره ژور تړاو لري.

د تایوان تنګی د نړۍ د سوداګرۍ او پرمختللو سیمي‌کانډکټرونو د اکمالاتو لپاره هم حیاتي اهمیت لري. له همدې امله، هلته یوه ستره جګړه کولای شي د نړیوال اقتصاد پر تقریباً ټولو سترو بازارونو اغېز وکړي.

د جیانګ د فکر اساس څه دی؟

د جیانګ د تحلیل تر شا اساسي نظریه دا ده چې تاریخ په عین شکل نه تکرارېږي، خو د انسان د قدرت غوښتنې، وېرې، ګټې او سیالۍ ځینې نمونې بیا بیا راڅرګندېږي.

له لرغونو امپراتوریو څخه تر نننیو زبرځواکونو پورې دولتونه د امنیت، منابعو، نفوذ، اقتصادي برلاسۍ او ستراتیژیکو سیمو لپاره سیالي کړې ده.

خو د سکندر مقدوني، لرغونو چینایي امپراتوریو او نننیو دولتونو ترمنځ مستقیمه پرتله باید په احتیاط وشي؛ ځکه معاصر نړیوال نظام اټومي وسلې، نړیوال قوانین، نړیوال اقتصاد، ټکنالوژي او داسې متقابلې اړیکې لري چې په لرغوني تاریخ کې موجودې نه وې.

ایا د جیانګ ټولې وړاندوینې باید ومنل شي؟

نه.

د هغه د تحلیل ارزښت په دې کې دی چې ځینې غیرمعمولي سناریوګانې وړاندې کوي او لوستونکی مجبوروي چې نړیوالو تحولاتو ته له بلې زاویې وګوري.

خو وړاندوینه له حقیقت سره توپیر لري.

د هغه ځینې پخوانۍ وړاندوینې د واقعي پېښو له مسیر سره برابرې شوې، ځینې ناسمې ثابتې شوې او سلګونه نورې لا تر اوسه نه دي معلومې چې سمې به شي که نه.

له همدې امله، د جیانګ نظریات باید د راتلونکي د قطعي نقشې په توګه نه، بلکې د جیوپولیټیکو احتمالي سناریوګانو په توګه مطالعه شي.

پایله

د پروفیسور جیانګ ژوئقین د وړاندوینو تر ټولو مهم پیغام ښايي دا نه وي چې «راتلونکی به حتماً همداسې وي»، بلکې دا دی چې نړیوال نظام د ژور بدلون په مرحله کې دی.

امریکا او ایران، اسرائیل او منځنی ختیځ، روسیه او ناټو، چین او تایوان، او د نړیوال اقتصاد راتلونکی ټول یو له بل سره تړلي ستراتیژیک مسایل دي.

که د دغو بحرانونو څو برخې په یوه وخت کې سره ونښلي، نړۍ ښايي د سړې جګړې له پای وروسته د نړیوال قدرت د تر ټولو لوی بدلون شاهده وي.

خو تاریخ تل یو بل درس هم راکوي:

جګړه حتمي نه ده، امپراتورۍ ابدي نه دي، او هېڅ سیاسي وړاندوینه د انسانانو له راتلونکو تصمیمونو څخه لوړه نه ده.