Stichting Rituals to Root

De eerste oogst bio kersen uit onze Troosttuin!

DE KUNST VAN HET LATEN STERVEN
“Ik krijg een soort onbehagen als ik het gevoel krijg dat niet alles geprobeerd is om iemand comfortabel te krijgen” zegt huisarts en palliatief kaderarts Marieke Dijkzeul.

Ze is scenarts-af en stelt de vraag of we in onze samenleving nog ruimte laten voor het natuurlijke stervensproces. Volgens haar willen patiënten én naasten steeds vaker lijden, ongemak en onzekerheid vermijden, waardoor sneller wordt gedacht aan palliatieve sedatie of euthanasie.

Zij pleit ervoor om niet alleen te kijken naar het beëindigen van lijden, maar ook naar wat goede palliatieve zorg, zingeving, begeleiding en tijd voor afscheid kunnen betekenen.

Hier lees je haar ervaringen in een prachtig interview:

‘Alsof men geen geduld heeft voor het sterven’ - Relevant 02-2026 Relevant is een uitgave van de NVVE, Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde, en verschijnt vier keer per jaar.

Dit was een bijzondere en inzichtbrengende dag, ook voor mijzelf. met fijne collega`s.

Vandaag studiedag van de LBvR - Ritueelbegeleiders ‘Wijsheid over leven en sterven’, gegeven door Zilla van Dijk in Kontakt der Kontinenten, Soesterberg.

Hoe je je eigen sterven en sterfelijkheid ervaart, zegt iets over hoe je in het leven staat en in je vak als begeleider. Ik leerde vandaag dat ik eigelijk veel liever voor mezelf mag zijn! Lief zijn voor een ander is veel gemakkelijker!
Sta je zacht, las ik gisteren op LinkedIn. Nou, werk aan de winkel dus, voor mezelf!

STERVEN: MEDISCH PROBLEEM OF MENSELIJK PROCES?
Leestip! Op 18 mei bracht Nieuwsuur een reportage over de toenemende inzet van palliatieve sedatie, waarin ook Ineke Visser van het Landelijk Expertisecentrum Sterven werd bevraagd.

Eén op de drie mensen sterft tegenwoordig onder palliatieve sedatie. Dat roept een belangrijke vraag op: weten we nog wel hoe het gewone sterven verloopt?

In onze samenleving bestaat veel onbekendheid en angst rondom het natuurlijke stervensproces. Daardoor lijken ingrijpende medische keuzes soms vanzelfsprekend, terwijl kennis, aandacht en begeleiding juist ruimte kunnen geven aan een meer bewust en gedragen sterven.

Het Landelijk Expertisecentrum Sterven pleit voor bewuste keuzes rond het levenseinde — keuzes die gebaseerd zijn op inzicht, vertrouwen en kennis van het natuurlijke stervensproces, zodat ook een gewoon sterfbed een reële mogelijkheid blijft. Een pleidooi waar ik volledig achter sta!

Eén op de drie sterft gesedeerd. Het kan ook anders. | Landelijk Expertisecentrum Sterven Bijna één op de drie Nederlanders met een verwacht overlijden sterft onder diepe sedatie. En niemand weet precies hoeveel want anders dan bij euthanasie geldt…

WAT ALS DE DOOD HET LEVEN IS?
Een voorstelling/themamiddag gecreëerd door de ongeneselijk zieke Hermine Schneider. De middag raakt aan wat ons ten diepste mens maakt: leven en sterven, hoop en vreugde, afscheid en loslaten. Zaterdag 11 juli 2026 van 13:00 tot 17:00 uur in Utrecht.

Met poëtische teksten en een bijzonder ensemble en zang ontstaat een muzikale beleving, waarin Hermine zelf soleert op trompet en bugel. De voorstelling vormt het hart van een themamiddag rondom ongeneeslijk ziek zijn en palliatieve zorg. Er is ruimte voor ontmoeting, verdieping en uitwisseling via informatiestands, groepsgesprekken en een gezamenlijke visuele installatie in het theater.

Bezoekers worden uitgenodigd om met brieven, tekeningen of gedichten een persoonlijke reactie achter te laten op wat de voorstelling in beweging brengt.

Wat als de dood het leven is? - ZIMIHC Componist en musicus Hermine Schneider, zelf ongeneeslijk ziek, neemt je in deze voorstelling mee op een reis langs leven en sterven, hoop, vreugde en loslaten.

STERVEN IN SLAAPSTAND? Of verliezen we iets wezenlijks uit het oog?

De recente reportage van Nieuwsuur en de scherpe analyse van Rob Bruntink raken aan een vraag die mij bezighoudt: waarom sterven steeds meer mensen onder palliatieve sedatie en weten we eigenlijk voldoende over wat dat betekent voor de kwaliteit van sterven?

Volgens het Landelijk Expertisecentrum Sterven groeit de zorg dat palliatieve sedatie steeds vaker ‘de norm’ wordt. Niet alleen bij onbehandelbaar lichamelijk lijden, maar soms ook vanuit existentiële onrust, angst of overbelasting van de omgeving. Ik herken dat in de praktijk.

Wat me raakt in deze discussie, is dat het niet alleen gaat over medische keuzes. Het gaat ook over aanwezigheid, bewust afscheid kunnen nemen en betekenis geven aan de laatste levensfase. Ineke Visser pleit al langer voor meer aandacht voor bewustzijn rond het sterven. Niet vanuit romantisering, maar vanuit de overtuiging dat de stervensfase een wezenlijk onderdeel van het leven is, een fase die zorgvuldigheid, nabijheid en bewustzijn verdient.

Ook stemmen als die van Sabine Netters dragen bij aan het gesprek en de wenselijkheid van onderzoek en registratie. Ik geloof dat we palliatieve sedatie een waardevolle en liefdevolle vorm van verlichting van lijden is. Daarnaast vraagt het om verdieping, onderzoek en open gesprek.

Juist daarom voel ik ook teleurstelling in de terughoudende reacties vanuit de artsenvereniging KNMG en het ministerie van Volksgezondheid. Wanneer zulke fundamentele vragen worden gesteld over hoe wij sterven in Nederland, hoop ik op meer nieuwsgierigheid, meer bereidheid tot onderzoek en meer ruimte voor het menselijke gesprek achter protocollen.

Als steeds meer mensen sterven met verlaagd bewustzijn, moeten we ook durven vragen: wat betekent dat voor de ervaring van sterven zelf?

Rapportage Nieuwsuur: https://nos.nl/nieuwsuur/video/2614916-sterven-met-verlaagd-bewustzijn-steeds-meer-de-norm
Analyse van Rob Bruntink https://www.robbruntink.nl/2026/05/19/waarom-weten-we-zo-weinig-over-de-kwaliteit-van-palliatieve-sedatie/


Foto credits: Pixabay

EUTHANASIE MET BEZIELING
Rituelen rond euthanasie spelen een krachtige rol in een van de meest intense momenten in een mensenleven. Waar euthanasie vaak wordt gezien als een medische handeling, verschuift de betekenis door rituelen naar een gedeeld, menselijk afscheid.

In een artikel van Vakblad Uitvaart over rituelen bij euthanasie delen onder meer onderzoeker Iline Ceelen, arts en ritueelbegeleider Heleen de Kort en ritueelbegeleider Michelle van Hout hun inzichten en ervaringen. Samen laten zij zien hoe een gepland levenseinde, dat vaak als een medisch moment wordt benaderd, door rituelen kan uitgroeien tot een betekenisvol en gedragen afscheid. Juist in de aandacht voor kleine, bewuste handelingen ontstaat ruimte voor verbinding, troost en het samen dragen van intense momenten aan het levenseinde.

Rituelen geven vorm aan iets wat anders moeilijk te bevatten is. Juist doordat het moment van overlijden gepland is, ontstaat er ruimte om bewust stil te staan bij het afscheid. Alledaagse handelingen zoals samen eten, muziek luisteren of een kaars aansteken krijgen daardoor, wanneer ze met aandacht worden uitgevoerd als de laatste keer, een diepere lading. Ze markeren niet alleen het einde, maar maken het moment betekenisvoller.

Wat opvalt, is dat rituelen niet per se groots of religieus hoeven te zijn. Ze ontstaan vaak in kleine, persoonlijke gebaren: een laatste maaltijd, een troosttaart, een symbolisch object of een handeling die past bij wie iemand is geweest. In die eenvoud schuilt hun kracht. Ze helpen het ongrijpbare tastbaar te maken.

Daarnaast versterken rituelen de onderlinge verbondenheid. In een periode die gekenmerkt wordt door spanning en naderend verlies, creëren ze momenten van bewust samenzijn en erkenning. Familie en naasten worden actief betrokken, waardoor het afscheid samen gedragen wordt in plaats van individueel ondergaan.

Ook voor zorgverleners en uitvaartbegeleiders bieden rituelen houvast. Door bewust aandacht te geven aan handelingen, hoe klein ook, krijgt het proces meer rust en betekenis. Het helpt om de overgang van leven naar dood niet alleen technisch, maar ook betekenisvol te begeleiden.
Een belangrijk inzicht uit het artikel is dat rituelen vaak al spontaan aanwezig zijn, maar niet altijd als zodanig herkend worden. Door ze te benoemen en te verdiepen, kunnen ze meer steun en troost bieden. Ritueelbegeleiders bieden op zo’n moment inzicht en maken ruimte voor emoties, herinneringen en verbinding, zowel vóór als na het overlijden.

Uiteindelijk laten de beschreven ervaringen zien dat rituelen niet alleen het afscheid verzachten, maar ook bijdragen aan hoe mensen later terugkijken op die laatste fase: als een betekenisvol en verbonden moment.

In de comments tref je het volledige artikel aan. Uiteraard herken ik dit alles ook persoonlijk in de praktijk. Wil je meer weten over rituelen bij euthanasie, advies of begeleiding?
Contact: [email protected] | 06 12457960

HEEFT STERVEN EEN NATUURLIJK RITME?
Wat gebeurt er eigen in ons lijf wanneer we sterven? Niet alleen medisch gezien, maar als een diepgaand en universeel proces. In deze video laat Ineke Visser zien hoe de elementenleer een rijk en helder inzicht geeft in de signalen en symptomen van sterven, en hoe dit perspectief rust kan brengen aan het sterfbed.

Sterven is persoonlijk en uniek, maar ook universeel. Wanneer je de signalen van sterven leert herkennen, kun je beter meebewegen met het natuurlijke ritme van sterven.

Omdat het Landelijk Expertisecentrum Sterven dit jaar haar 10-jarig jubileum viert, is er korting op boeken, uitgaven en overige producten!
Dit geldt ook voor de workshops Naasten Nabij door heel Nederland. https://landelijkexpertisecentrumsterven.nl/naasten-nabij/

In ALMERE op zaterdag 30 mei! Er zijn nog wat plekken beschikbaar. https://webshop.landelijkexpertisecentrumsterven.nl/products/nn-almere-30-mei

Elementenvideo: https://www.youtube.com/watch?v=_v7bvcpTTwo&t=42s

Wat gebeurt er als je sterft? | Ineke Visser Wat gebeurt er eigenlijk in ons lichaam als we sterven? Niet alleen medisch gezien, maar als een diepgaand en universeel proces. In deze video laat Ineke Vis...

WAT ALS DROMEN GEEN BEDROG ZIJN?
Op zijn minst helpen “dromen” stervende mensen om los te laten, rust te vinden en zich verbonden te voelen met liefde en dierbaren. Wat vaak als “vreemd” of onverklaarbaar wordt gezien, blijkt juist troostend, helend en ondersteunend te kunnen zijn, zowel voor degene die sterft als voor de naasten eromheen. De kern van het artikel is dat dromen en visioenen in de laatste levensfase vaak een diepe betekenisvolle rol spelen.

Ik trof het artikel “hoe dichter bij de dood, hoe symbolischer wij dromen” aan in de community Leven met Sterven van het Landelijk Expertisecentrum Sterven. Ook in het boek van Ineke Visser “Licht op sterven” worden visioenen als een wezenlijk onderdeel van het stervensproces geduid. https://landelijkexpertisecentrumsterven.nl/webshop/product/licht-op-sterven/

In de laatste levensfase ervaren veel mensen dromen en visioenen waarin overleden dierbaren verschijnen, of symbolen als licht, deuren en trappen. Onderzoek laat zien dat deze ervaringen vaak geen angst brengen, maar juist rust, troost en betekenis. Ze draaien meestal om liefde en verbondenheid. Het is helpend voor te bereiden op het afscheid, verzachtend voor oude pijn en openend bij ruimte voor acceptatie en vrede.

https://www.newscientist.nl/nieuws/hoe-dichter-bij-de-dood-hoe-emotioneler-en-symbolischer-onze-dromen/

Hoe dichter bij de dood, hoe emotioneler en symbolischer onze dromen Terminaal zieke mensen dromen vaak over herenigingen met overleden dierbaren en zien beelden van deuren, trappen en licht.