Lenin

मानव सभ्यताको इतिहास वास्तवमा ऊर्जा, सूचना र शक्ति नियन्त्रण गर्ने क्षमताको निरन्तर विस्तार हो।
आगोले ऊर्जा नियन्त्रण गर्‍यो।
कृषिले खाद्य उत्पादन नियन्त्रण गर्‍यो।
राज्यले मानिस र भूभागलाई संगठित गर्‍यो।
लेखनले स्मृति नियन्त्रण गर्‍यो।
मुद्रणले ज्ञान फैलायो।
विज्ञानले प्रकृतिको नियम बुझ्यो।
औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादन नियन्त्रण गर्‍यो।
बिजुलीले ऊर्जा प्रवाह विस्तार गर्‍यो।
कम्प्युटरले गणना नियन्त्रण गर्‍यो।
इन्टरनेटले सूचना जोड्यो।
स्मार्टफोनले विश्वलाई व्यक्तिको हातमा ल्यायो।
AI ले ज्ञानसँग काम गर्ने मेसिन निर्माण गर्दैछ।
र अब मानव सभ्यता एउटा निर्णायक मोडमा छ।
पहिले मानिसले औजार बनायो।�अब मानिसले यस्तो औजार बनाउँदैछ जसले मानिसको ज्ञानसँगै काम गर्न सक्छ।
त्यसैले Digital Era केवल अर्को technological era होइन।
यो सम्भवतः मानव सभ्यताको “cognitive era” तर्फको संक्रमण हो—जहाँ मुख्य प्रतिस्पर्धा केवल कससँग बढी जमिन, पैसा वा हतियार छ भन्ने होइन; कससँग बढी ज्ञान, computing power, data, algorithms, networks र संस्थागत क्षमता छ भन्ने हुनेछ।
र अन्ततः सभ्यताको सफलता प्रविधिले कति शक्तिशाली भयो भन्नेबाट होइन—
त्यो शक्ति मानिसको स्वतन्त्रता, समानता, मर्यादा र पृथ्वीको भविष्य जोगाउन कति बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गरियो भन्नेबाट मापन हुनेछ।

३२. सम्पूर्ण मानव इतिहासलाई एउटा सूत्रमा
म यसलाई यसरी संक्षेप गर्न चाहन्छु:
पहिलो चरण
मानिस प्रकृतिबाट बाँच्न सिक्यो।
दोस्रो चरण
मानिसले प्रकृतिलाई नियन्त्रण गर्न सिक्यो।
तेस्रो चरण
मानिसले समाजलाई संगठित गर्न सिक्यो।
चौथो चरण
मानिसले ज्ञानलाई संग्रह गर्न सिक्यो।
पाँचौँ चरण
मानिसले ज्ञानलाई व्यापक रूपमा फैलाउन सिक्यो।
छैटौँ चरण
मानिसले मेसिनलाई काम गर्न सिकायो।
सातौँ चरण
मानिसले संसारलाई नेटवर्कमा जोड्यो।
आठौँ चरण
मानिसले मेसिनलाई सिक्न र निर्णयमा सहयोग गर्न सिकाउँदैछ।
अब सम्भावित नवौँ चरण:
मानिस र बुद्धिमान मेसिनबीचको सहजीवन।

३१. तर सबैभन्दा ठूलो प्रश्न प्रविधि होइन—मानव नै हो
हामीले 10,000 वर्षमा:
ढुंगाबाट semiconductor सम्मको यात्रा गर्‍यौँ।
तर एउटा कुरा उस्तै रह्यो:
मानिसको शक्ति प्रयोग गर्ने इच्छा।
त्यसैले भविष्यको प्रश्न:
“AI कति शक्तिशाली हुन्छ?”
मात्र होइन।
त्योभन्दा ठूलो प्रश्न:
“मानिसले आफ्नो नयाँ शक्तिलाई कति जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्छ?”
हो।

३०. अब प्रश्न: भविष्य कता जाँदैछ?
सम्भावित अर्को चरणहरू:
1. AI society
मानिस र AI बीच दैनिक सहकार्य।
2. Autonomous systems
मानव निर्देशनबिना धेरै निर्णय गर्ने प्रणाली।
3. Robotics
भौतिक संसारमा AI को प्रवेश।
4. Brain–computer interfaces
मस्तिष्क र कम्प्युटरबीच प्रत्यक्ष संवाद।
5. Synthetic biology
जीवविज्ञानलाई engineering जस्तै डिजाइन गर्ने क्षमता।
6. Quantum computing
विशेष प्रकारका समस्यामा नयाँ computing paradigm।
7. Space civilization
मानव गतिविधि पृथ्वीबाहिर विस्तार गर्ने प्रयास।

२९. मानव सभ्यताको अर्को चरण: Digital Civilization
हामी अहिले केवल “digital technology प्रयोग गर्ने समाज” मा छैनौँ।
हामी बिस्तारै digital civilization तर्फ जाँदैछौँ।
जहाँ:
• पहिचान डिजिटल हुन्छ
• पैसा डिजिटल हुन्छ
• शिक्षा डिजिटल हुन्छ
• शासन डिजिटल हुन्छ
• स्वास्थ्य सेवा डिजिटल हुन्छ
• युद्ध डिजिटल हुन्छ
• व्यापार डिजिटल हुन्छ
• मित्रता डिजिटल हुन्छ
• राजनीति डिजिटल हुन्छ
• ज्ञान डिजिटल हुन्छ
अर्थात्:
मानव जीवनको ठूलो हिस्सा physical world बाट digital layer मा सर्दैछ।

२८. युद्धको विकास पनि सभ्यताको विकाससँगै भयो
मानव युद्धको इतिहासलाई पनि प्रविधिको इतिहाससँग जोड्न सकिन्छ।
ढुंगा
→ भाला
→ धनुष
→ तरबार
→ बारुद
→ बन्दुक
→ मेसिनगन
→ ट्यांक
→ विमान
→ रकेट
→ आणविक हतियार
→ cyber warfare
→ autonomous systems
आज युद्ध केवल battlefield मा हुँदैन।
अब युद्ध हुन सक्छ:
भूमि + आकाश + समुद्र + अन्तरिक्ष + साइबरस्पेस + सूचना क्षेत्र
मा।

कवाजको घेराबाहिरबाट संविधान दिवस २०८३

आज संविधान दिवस।

सैनिक मञ्चको घेराबारबाहिर उभिएर यो दिवस नियाल्दा मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ—
“मैले लडेर ल्याएको संविधानको दिवस आज घेराभित्र मनाइँदैछ, तर म भने बाहिर किन छु?”

मेरो लागि संविधान कुनै किताबका पानामा लेखिएको अक्षर मात्र होइन। यो मैले जीवनका कठिन मोडहरूमा खोजेको न्याय, स्वतन्त्रता, समानता र नागरिक अस्तित्वको अर्थ हो। त्यसैले संविधान दिवस मेरा लागि उत्सवभन्दा बढी आफैंसँग गरिने प्रश्न हो।

आज मलाई नाचगानभन्दा बढी कवाज हेर्न मन छ—ती बुटहरूको ताल, ती अनुशासित कदम र ती वर्दीभित्र उभिएको राज्यशक्तिको इतिहास पढ्न मन छ।

मलाई कवाजसँग घृणा छैन। सुरक्षा निकायसँग पनि होइन।
मेरो प्रश्न बुटसँग होइन, ती बुटलाई निर्देशन गर्ने राज्यशक्तिको चरित्रसँग हो।

ती बुट कहिले सीमाको रक्षा गर्छन्, कहिले नागरिकको सुरक्षा गर्छन्। तर इतिहासका केही कठोर क्षणहरूले अर्को प्रश्न पनि छोडेका छन्—जब राज्य र नागरिक आमनेसामने हुन्छन्, ती बुट अन्ततः कसको पक्षमा उभिए ?
नागरिकको कि सत्ताको?

व्यवस्था बदलिँदै गए—निरंकुशताबाट बहुदल, बहुदलबाट गणतन्त्र, अनि आज नयाँ पुस्ताले नयाँ राजनीतिक भाषाहरू खोजिरहेको छ। तर मेरो प्रश्न अझै उही छ—

व्यवस्था बदलियो, के राज्य र नागरिकबीचको सम्बन्ध पनि बदलियो?

मेरो अनुभवले मलाई एउटा कुरा सिकाएको छ—नागरिक कहिल्यै सानो हुँदैन। उसको प्रश्न सानो हुँदैन। उसको पीडा सानो हुँदैन। उसको अधिकार कुनै सरकारको कृपा होइन।

त्यसैले मेरो कल्पनाको संविधान दिवसमा कवाजभन्दा नागरिकको आवाज ठूलो होस्।
मञ्चभन्दा संविधान ठूलो होस्।
सत्ताभन्दा कानून माथि होस्।
र शासकभन्दा नागरिकको जीवन र सम्मान मूल्यवान् होस्।

म यस्तो राज्य चाहन्छु जहाँ राज्य शक्तिशाली होस्, तर संविधानभन्दा माथि नहोस्।
सरकार बलियो होस्, तर नागरिकभन्दा ठूलो नहोस्।
सुरक्षा संयन्त्र सक्षम होस्, तर नागरिकको अधिकारभन्दा शक्तिशाली नहोस्।

जहाँ प्रश्न गर्नु अपराध नहोस्।
असहमति देशद्रोह नबनोस्।
विरोधलाई शत्रुता नठानियोस्।
र न्याय खोज्दा पीडितले फेरि राज्यसँगै लड्नुपर्ने अवस्था नआओस्।

किनकि लोकतन्त्रको वास्तविक परीक्षा संविधान दिवसको मञ्चमा होइन, एउटा साधारण नागरिकले राज्यसामु निर्भय भएर प्रश्न गर्न सक्ने क्षणमा हुन्छ।

राष्ट्रप्रेम भनेको झण्डालाई मात्र सम्मान गर्नु होइन; त्यही झण्डामुनि बाँच्ने प्रत्येक नागरिकको सम्मान, स्वतन्त्रता र भविष्यको रक्षा गर्नु हो।

आज म संविधानलाई पूजा गर्न चाहन्नँ।
संविधानलाई व्यवहारमा बाँच्न चाहन्छु।

लोकतन्त्रलाई नारामा होइन, संस्कारमा बदल्न चाहन्छु।
राष्ट्रवादलाई भावनामा होइन, नागरिकप्रतिको जिम्मेवारीमा बदल्न चाहन्छु।
र राज्यशक्तिलाई डरको स्रोत होइन, नागरिकको भरोसाको आधार बनाउन चाहन्छु।

सायद संविधान दिवसको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—

“हामीले संविधानबाट के पायौँ?” भन्दा पहिले,
“संविधानले कल्पना गरेको न्यायपूर्ण नेपाल बनाउन हामीले के गर्‍यौँ?”

आज म घेराबाहिर छु।
तर मेरो सपना अझै संविधानकै भित्र छ—

जहाँ नागरिक केन्द्रमा होस्,
संविधान सर्वोच्च होस्,
कानून सबैका लागि बराबर होस्,
र राज्यको शक्ति अन्ततः नागरिकको जीवन, स्वतन्त्रता र सम्मानको सेवक बनोस्।

संविधान दिवसको शुभकामना।
संविधान जीवित रहोस्, न्याय बलियो रहोस्, असहमति सुरक्षित रहोस् र हरेक नागरिक स्वतन्त्र भएर बाँच्न सकोस्।